فلسفه_ ادبیات_ اندیشه_ سنگِ نادر

  بیر و باوه ره کانی سوقرات- فیلسوفی یونانی

*

سوقرات به شیوازیکی- گوفت و گو- یان بلین پرسیار و جوواو، باس ده کات. شیوازیکی تایبه ت که له هه مووی باسه کانیدا، وه له ئاکامدا، شتیک به ایسبات ئه گه ینی. وه له هه مو باشتر ئه وه یه که سوقرات، ئه بیت باعیسی،« شک» و « گومان» له بیره وه ریه کانی، که تا ئه و کاته، له سه ر تاسیری فیلسووفه کانی تر، له ناو خه لکا، بلاو کرابوون. شه ک وه رزی و گومان به باوه ره کان، اسوولا، ذاتی فه لسه فه ی نویه. ئه وتو، تا به فیکریک، بوچوونیک، اندیشه یک، یان هه ر په دیده ئیکی تر، شک نه که یت، ناتووانیت، راستیه کانی  ئه و په دیده، ده ر بخه یت یان، بیخه یته پله ییکی، به رزتره وه. ئه مه به ر هه می ژیان و فه لسه  فه ی سوقراته. که هه تا ئه مرویش، هه ر به رده وام ماوه ته وه.

له و سه ر ده مه دا، فه لسه فه، خوی ژماریک پرسیار بوون که فیله سوفه کانی پیش سوقراتی، له سه ری باسیان کردبوو- وه کوو تالس-هراکلیتوس- به تله میوس-ارشمیدوس- پارمنیدوس و زور که سی تر...

یه کیک له پرسیاره کان که ره نگه هه تا ئیستا، به ر پرسی فیلسوفه کانه، ئه وه یه که« شوجاعه ت چیه»؟ عیداله ت چیه؟ جووانی(زه ریفی) چیه؟

مه سه له ن« لاخس» که سه رداریکی یو نانیه، له گه ل سوقرات دا، باس ده کات. سوقرات لی ئه پرسی. شوجا عه ت چیه؟ لاخس ولام ئه داته وه که شوجاعه ت، جوریک پایداریه. سوقرات ده ستی پی ده کات و له نوقاتی زه عفی پایداری بریک دلیل ئه هینیته وه. به جوریک که، لاخس، له ئا خره وه ئه لیت: پایداری، هه ر به ته وواوی، غه له ت و حیماقه ته.

باشه شوجاعه ت، به راستی له هه وه ل هه نگاو دا، نا تووانیت موتله ق بیت. دووهه م له م میثا له ی ژیره وه، که

که سیکی سه راف که پاره به خه لک قه ر ز ئه دات، له کاتیک دا که ئیتر پاره ئیکی وای نه ماوه که به خه لکی بدات، هیشتا له سه ر قه رز دان به خه لکی، سووره- شوجا عه تی هه س و پایداره. بوچی؟ چونکوو ئه زانیت و ئا گاداره که، پاره که ی له کاتی خوی دا، زور تر ده بیت.

جیاواز له وه ی که ئیحتمالی زه ره ریشی هه یه.

یان که سیک که له بیروو باوه ریکی تابیت و نه گوردراو دا، هه روا ماوه ته وه. پایداری و ماندنه وه ی له سه ر ئه و بیرو باوه ره، جوریک شوجاعه ته( هه ل به ت له زاهیر دا- به م جوره یه) ده ی، دوواتر ئه بینی، عیلم و زانست، هه ر کات، به ره و پیش رویشتووه. وه لامه کانی ئه و که سه، له با به تی، عیلمیه وه، که م و کوریه کی، تا یبه  ت، ئه خاته به ر چاو. زاتی زه مان، خود به خود، له گوراندنی، په دیده جوراو جوره کان، تاسیری موسته قیمیان هه س. واته، هیچ چتیک نیه که نه گوردریت. یان ئال و گوری تیدا، نه بیت. ئه مه رروانگه ی عیلمی ئه مروژه.

به زووانیکی ساده تر- ته وواوی جیهان، هه موو کات، ها له حالی گورران و ته غییردا. بویه هیچ چتیکیش، نا تووانی مووتله ق بمینیت.

سوقرات، زور جار، تی ده کوشی که ئه م په یامه بگه ینیته، خه لکی.

له و سه ر ده مه دا، سوقرات، قه ت له اینتقاد و ره خنه گرتن له اندیشه و فیکری خه لکی، نه ده ترسا. یانی ئه و چتانه ی که خه لک باوریان پی بوو، سوقرات، هیرشی ده برده سه ریان.

ئه وه بوو که برریاریان دا، که سوقرات- بووته باعیسی، نه گبه تی بو خه لکی و سا کاره کان! دووایی سوقرات وتی: له م ولاته دا، هه ر گیز که سیکی تر وه کوو من نادوزنه وه که ئیوه، وادار بکات، توزیک بیر که نه وه. ئیوه وه کوو، ئه و که ره ن که ها له وی. منیش وه کوو که ر مه گه سیکم(میشوو له یکی گه وره)، که جار جار، گازتان لی ده گرم تا بجووللنه وه

دوواتر، حوکمی کوشتنی سوقراتیان دا. و به راستی حوکمه که ئیجرا بوو، وه سوقراتیان کوشت. ئه و کاره ساته بوو به باعیسی ئه وه ی که، زور که س ناره حه تو قه لوه ز بن.  چونکوو، به راستی، خه لکی سوقراتیان خوش ئه ویست.

دوواتر، « ئه فلاتوون» که شاگردیکی زور زیره کی سوقرات بوو، ده رسه کانی سوقراتی، له ناو خه لکا بلاو کرده وه.

ته واووی، نووسراوه کانی، که له ئه فلاتوون به جی ماوه، له زبانی سوقرات پیک دیت. یانی به زبانی سوقرات، ده ستی پی ده کات و شیوازه که، شیوازیکی سوقراتیه.

ئه مرویش، ده لیل هینان و پرس و جوی، سوقراتی، زور به ناوبانگه. به داخه وه، موسته قیما له سوقرات، هیچ چتیک به ده سته وه نیه. وه خویندن و فام کردنی سوقرات، ته نیا، له لایه ن، ئه فلاتوونه وه، به ده ست ده که ویت. واته، ئه وه ئه فلا توونه که ده رسه کان و فیکروو فه لسه فه ی سوقرات، بو ئیمه دهر ده خات. کتیبه کانی« جمهوری» و « تیمائوس» دوو کتیبی زور به ناو بانگی ئه فلاتوونه، که باسه کان و شیوازی فه لسه فی سوقراتی تیدا گوجاوه.

به زووانیکی ساده تر، خویندنی ، ئاساری ئه فلاتوون، ده رکی سوقراتی فیلسووفه.  

                                     دریژه ی هه یه
***********************************************************
کاک کاوه احمدی- یه کیک، له قه له م به ده ستان و شاعیرانی پر ته جرووبه له بوواری شیعر وهونراوه به زاراوه ی کوردی، سورانیه. نازناووی ئه و شاعیره به هه سته، « ژاکاو»ه . هه ر وه ها له شیعره که ی خواره وه له لینکه که دا، ده بینن، ژاکاو، ایلهامی شیعره که ی ، له شوینیکی تایبه ت ، وه ر گرتووه. ده ق ئاشکرایه که نووسراوه کانی ژاکاو، باس له فه قیره کان و کریکاره کان و سفره خالیه کان، له ته واووی جیهان دا، ده کات. بی ووتن، دیاره که ژاکاو، خویشی، ئیش و زامی زوری له پیناوی ئازادی و به رابه ری له کومه ل دا، چیشتووه. ئه م مه وزووعه، مسئولیه تی شاعیر و نووسه ر و روشنبیر، ده خاته به ر چاو_ شیعری شورشگیرانه و پیشکه وتووی ئه مرو، ورده ورده، خوی باشتر نیشان ئه دات. به هیوای سه ر که وتن و شانازی بو، ژاکاو، هاوری خوشه ویستم وه هه ر وه ها، شیعر وبیره وه ری، قوولتر و به هیز تر، له لایان، ئه و دلسوزه ی هه ژا ره کان و چه و ساوه کان، له سه راسه ری جیهان دا. بو دیتنی شیعره که، تکایه لینکه که ی ژیره وه باز که ن
_ سایتی سه نگ_  

ته نز وو شوخی، هه ر به  ته نیایی، شتیکه که ئه بیت به باعیس ئه وه ی که، فه رهه نگی شیوه ن و زاری، که له ئیسلا مه وه به سه ر خه لکا، دا سه پاوه، که م ره نگ بی. ئه وه ی دژی فه رهه نگی شیوه ن و زاری بی، خوشی و شانازیه. واته، تی بکوشین، فه ر هه نگی شایی و شا نازی، له کوردووستان دا، جی بخه ین. هه ر لیره وه، له کاک عه لی، هاوری خوشه ویستم و کاک ئارام و ئازاده، داووا ئه که م، لیم ببوورن، به هیوام که، دلی ئه و عازیزانه له م شیعر وو ته نزه ی خواره وه ، نه یشی. له قوولایی دل و گیانمه وه، ئاواته خوازی ئه وه م که ته واووی خه لکی دوونیا، به تایبه تی کورده کان، شاد بن وو شاناز. ئه و نووسراوه تیکه لی دوو سی زمان و له هجه ی  تایبه ته ،که ره وشتیکی تازه یه، له هونه ری ئه مرودا._ سه نگ_

نادر سلاو ئه کات به هه زار شیوه

ویرای ریزیکی تایبه ت بو ئیوه

چیروکی ئه مشه و ، من و کاک عه لی

نه زیاد نه کم_ نه اما، ولی

ئه ری جا راسته ئه و کورره ته نیاس؟

هیچ ژنی نیه و ئاوایچه وریاس ؟

 

من و کاک عه لی جیگه ئه گوررین

ئیسته ئه زانم هه ر دووکمان جورین

من له ده س ژنان هه ر هه ررا ئه که م

به پیچه وانه ، عه لی ده م به ده م

 

که باسی ماسیه کان پیش دی، که له اوسترالیا، له ئاسمانه وه که وتوونه ته خواره وه،به شوخی ئه لی:

 

بوچ به جی ماسی،ژنان نابارن؟

خو زوربه ی زوریان هه رخه لکی شارن

کاک ئارام ووتی: نادر برووانه

فه لسه فه  ویل که،ئه م دیره جووانه

 

هه رچی ئه روانم،حال عه لی خراوه

بو ژنیکی جووان، جه رگی برراوه

ئه لیم کاک ئارام، چاره ئیکی بو که ین

ژنیکی جووانی بو ساز و ریک خه ین

 

موسولمانه کان، چووار چووار ژنیان هه س

به س هاورری عه لی، ته نیا و بی نه فه س

ئه ووان موسولمان، ئه م کو مو نیسته

ئه ووان وه کوو سفر،کاک عه لی بیسته

 

ئازاده ئه یژی : بیستی ووا ته نیا؟!

با هه ر ته نیا بی، له ناو ئه م دوونیا

گه ر نمره ی بیسته بوچی وا ته نیاس؟

ها له ناو خه ووا، یا راستی ووریاس؟

 

من هاو رریکم هه س، خه لکی لای خویان

به شکوو بی به ستی، هاو سه ری و په یمان

کوره  ئا زاده، چاووه که ی منی

تو هه ر نادره وو، ناووه که ی منی

 

ئازاده وتی: ده نگی ده ر مه یرن

نادر وو ئارام، هه ر دووکتان خه یرن

عه لی نه زانی، ژنی بو تیرین

با ئه م چیروکه ، جووان ببی و شیرین

 

من و کاک ئارام، به لینمان وا دا

نه شیعر بنووسین، نه ک باس و سه ودا

ئه وه ته دوو مانگ،لای دا یه کجاری

بشنو قصه ی مهر  و  دلداری

 

هاوری ئازاده، گولاله ی ناوه

چاووانی کال و پرچه که ی خاوه

ئیتر کووا وه کوو کیژی کوردوستان؟

هاو ده ردوهاو سه ر،هاو ری وهاو په یمان

 

ئه سلی کورده به س، له تاران ژیاوه

دلی کاک عه لی بو ئه و که وواوه

 

من و کاک ئارام و ئازده، ئه رروین بو خواز بینی. ئاخر کاک عه لی غه یری ئیمه کی هه یه؟

که چی پیروز ئه بین و زه ماوه ندیکی باش، ریک ئه خه ین. له ناو زه ما وه نده که، جار جار

کاک عه لی به م لاو به و لادا ئه روات و هه ر خه ریکی خواردنه وه س. جار جاریش به هاوریانی ژووری کمو نیسته کانی کوردوستان، ته عارف ده کات و ئه لی: کوره ئه و شه و زه ماونی منه. فه رموو چاوه که م

شه رمی ناوی. بخون. هه مووتان خوش بن. خه متان نه بی . هه ر خوم به ته نیایی ، رژیمی چه په لی ایسلام داده وه زینم. جا ئه ی بینن.

له م لایشه وه گولاله خان، له شوین کاک عه لی ده رواو  و چون زووانی کوردی باش نازانی ، به کوردی و فارسی تیکه ل  و به نازیکی تا یبه ته وه، وا ئه لی به کاک عه لی:

 

به فارسی ئه لی: آقا علی جان

فدایت گردم،های له کوی دیسان؟

 

ژوری کو مونیسته کانی کوردوستان، هه موو له گه ل بنه ماله که یان دا،له و زه ماوه نده و شاییه، به ش داری ده که ن.

 

چوپی کیشا نه و هه لپه رکی کوردی

زاوا ئه بینم، خوش وه ک به یت هه ردی

ره ش به له ک، ژن و پیاوه له و ناوه

زاوایش له چوپی، وه ک رون ناو تاوه

 

هه لپه رکی کوردی، وه ووی نازانی

This is just funnyچی بکه ین ئه ی هاوار

 

ئه لیم کوره ئازاده، ئارام چاره ئیک_هه ر ئابروومان چوو. فیکریک بکه ن. ئه و کچانه خریکن گالته به بووکه که ده که ن. که چی له و لاوه، خه ریکن فیلم به رداریش ئه که ن. کاک ئارام ئه لی:  کوره هه ر حه یا مان چوو، تازه من و ئازاده و تو نادر، چووینه ناو میژووه وه، زاوایش هه ر له سه ر سه رمان، که ووته ناو تاریخه وه. ئه و فیلمه هه ر کاتیک که س بیبینی، هه ر پیمان ئه که نن. ئه لین ئا ئه و سیانه،نادر و ئازاده و ئارام، ئا ئه م به زمه یان ریک خستووه. کوره با ئه و دووربینه بگرم؛ هه ر بیشکینم.

کاک عه لی به هه را کردن دیت و ده لی: ئه ری هه تیوو، نه که ن!

ره نگم هه لبرووسکاوه.ئه لیم کاک عه لی، را وه سته من خوم جوری ئه که م. له تیپی مووسیقا دا ووا ئه که م، مووسیقایکی فارسی لی به ن. به لکوو بوو که که تان، بتووانی  توزی خوی نیشان با.

بی ئه وه ی ولامی کاک عه لی ببیسم. ده بینم ئازاده و ئارام، روویان کردووه له خه لکه که و و ژوری کو مونیسته کانی کوردوستان و ئه لین: به افتخار خانم عروس، همگی کف بزنید. مه یژه ئه ووان زووتر له گه ل تیپی مووسیقا دا، قسه یان کردووه و ئیسته ئا هه نگیکی فارسی جووان له سا لونه که دا ده نگ ده داته وه. گولاله یش به لیباسی بووکه زیرینه وه، ده س ئه کا به ره قسیکی هه ر خوش. ناز ئه کات و له کاک عه لی که زاوایه، داوا ئه کا، له گه لیا، ئه ویش برره قسی.

چاووی کاک عه لی ده ر په رریوه. به ته عه جب و تردید ده سی گولاله ئه گریت و ئه رره قسی. ده ی له م ناو ناوه، کچیکی زور جووانی،سورانی له به ر،دلی ئه له رزیت وو یه ک دل نه ، هه زار دل، عاشیقی زاوا ئه بی. ئیمه یش هه موو مان بی خه به ر.

دووای سالیک و سه مانگ، تازه زانیمان ناووی ئه و کیژه یش، ده ق هه لاله س. ده ی جا گولاله و هه لاله،هه ر یه ک مانایان هه س. دووایی بوتان باس ئه که ین که کاک عه لی چون مه جبوور ئه بی هاو کات،به پیچه وانه ی ریگای کمونیستی،دوو ژنی هه بی. له لائیکیشه وه کومیته ی ناوه ند،قه د پی خوش نابی،ئه ندامی به رزی کومیته،دوو ژنی هه بیت. ده ی جا ئه گه ر نادر و ئازاده و ئارام، زیندوو بن، دووانی تریش جور ئه که ین، تا به موسولمانه کان ایسبات که ین که کمونیسته کانیش ئه تووانن چووار ژنیان هه بی !!!!

هه ر چه ن له کو بوونه وه ئیکی گرینگ و تایبه ت دا، که من و ئازاده و کاک ئارام له گه ل 18 ژنی تردا، که هه موویان ئه ندام و به ر اندامی کو میته ی هه شتی مارسن، برریار دریا، که له مه و پاش ژنه کانیش بتووانن هه رکامیان چووار میردیان هه بی.خویشمان ئه زانین که له ته وواوی دوونیا دا،ئابرووی ئیمه ئه به ن. به لام قه د خه ممان نیه.چونکوو ئیمه به شتیک باوه رمان هه س که له دووای دوو قه ررنی تره وه،بو جیهان ده ر ده که ویت.

به هه ر کات زاوا و بووکی رازاوه، یانی گولاله خان، ئیسته خه ریکی ره قسیکی فارسین. هه لا له یش که دلی ها له ناو په نجه ی کاک علی ه وه، هاته ناو مه یدان و ده س ئه کا به ره قسین. من و کاک ئارام و ئازاده و هاوریانی ژوری کمونیسته کانی کوردوستانیش، هه ر خه ریکی خواردنه وه ین، جوریک که ده س له پا، ناناسین. زه ماوه نده که ته واوو ئه بیت. دووایی ئیمه له کاک عه لی پرسیمان، شه ووی زه فاف چون بوو؟

کاک عه لی ووتی: چون ئیوه ژنتان بو هیناوم، راستیه که ی به ئیوه ئه لیم. به لام تکایه مه مکه ن به شیعر و گالته و گه پ.

ئازاده ئه پرسی مه گه ر چی بووه؟ چی رووی داوه؟ کاک عه لی ئه لی: کوره هه ر به د به خت بووم! که چووینه ژووره که وه ووتم: به به به به.....! چ بووکیکی جووانم هه یه! ئه گه ر خوا هه بی که نیه، هه ر ده بی مالی کاک ئارام و ئازاده و نادر ئاوه دان بکات. ئا ده ی ماچیکم پی به، خو مردم.

ئه بینم  گولاله خان، رووی ئه کاته ئه و لا وه و ئه لی: برو برو، ئه وه به خاتر دایک و باوک و خواهر و برادرم ئیمشه و مامه وه. فردا از این خانه می روم!

ئه لیم کاک عه لی ئاخر بوچی وای ووتووه؟!!  خو من دیقم کرد. کاک ئارام ئه لی: کوره به گیان تو کاک نادر، هه رچی ئیمه زه حمه تمان کیشا، ئه م هه تیووه، هه مووی دا به ئا وا، هه مووی به فیرو رویشتووه.

ئازاده ئه لی:  کوره بیسه بزانم. کا عه لی، چه وگه؟ چون یانی هیچ یه کترتان ماچ نه کرده وه؟ ئیوه بووک وو زاوا...........

کاک عه لی ئه رواته ناو قسه کانی ئازاده و ئه لی: کوره ماچی چی و شتی چی؟؟!! شه رریکی پیم فروشت، هه ر مه پرسن!

کاک ئارام ئه لی: ئاخر بو؟

کاک عه لی له ولام دا ئه لی: کوره ووتی بررو له هه لاله خانم،داوای ماچ که. هه لاله بهتر با تو رقصیده_ همینقدر مونده بود که جلو جمعیت، بپره بغلت. مگه من کور بودم؟

 

ئه ی داو ئه ی بی داو،په س ئه و زاع خراوه!

کاک عه لی: کوره کاشکای خراو بووایه. نه ته نیا ماچیکی پیم نه دا، که وشه که ی هه ل کرد و نیایه شونمه وه، له م سه ر ژووره که بو ئه و سه ر. یوچی فیکر ئه که نه وه ئه و ژووره وه کوو ژووری کمو نیسته کانی کوردوستانه که خوم ئه دمینم؟ مه یلم بی هه ر هه مووی ده ر ئه که م. به لام دوی شه و گولاله منی ده ر کرد!

 

 بو کاکه عه لی دلی من سووتا

سه رده و بوومه وه، وه ک به فری چیا

ئه مه فه لسه فه ی ژیانی خه لکه

له هه رشاریکدا، هه س هه زار به لگه

 

کاک عه لی شانسی له ژن نه هینا

کتکی کاک عه لی، له وی سه ر برریا

مه یژه ئه مه خوی، نه قشه ی گولاله س

به هانه ی ده ستی، ناووی  هه لاله س

 

دوو هه فته لا ئه دا، که هیشتا لیووی بووک  وو زاوا پیکه وه ئاشنا نه بووه، که له ئیواره ئیکی گه رمی هه تاوی دا، کاک عه لی سه ر ئه کاته درگای ماله وه. ئه بینی بوی قورمه سه وزی تی. له دلی خویه وه ئه لی: ئاخو کی وه کوو میووان هاتبی بو مالمان؟ دووایی ئه بینی،

 

غه یری گولاله که س له مال نیه

مووسیقای ئارام،گرم وو قال نیه

کاک عه لی ئه لی: گولاله خانم؟

ده ردت له مالم، قه زات له گیانم

 

خوره تاو ئه مرو، له کوی هه لیدا؟

ئه تو مانگه که ی سه ر که لک وو بانم

گولاله یش به ناز ئه لی له م لاوه

خوره تاو منم، فه رموو ده ی پیاوه

 

 

خرپه ی دلی کاک عه لی،له دو سه د هه نگاو، ئه و لا تر ئه بیستری. دلی وا لی ئه دا، ئه لی به ته نیایی، ستوونیکی پاسداری، خه لعی سیلاح کردووه. به لام دیاره سه بر وو تاقه تی کاک عه لی ئه وه نده زور بووه که تووانیویه تی گولاله خان خه لعی سیلاح کات. که له ستوونی پاسداره کان، زور سه خت تر بوو. شامه که یان ئه خون وو سفره جه م ئه که ن. گولاله یش دیت و لای کاک عه لی دا ده نیشی و ئه لی: دلم تنگ شده.اصلا به فکر من نیستی. نه سفری،نه سر گرمی. دووایی به هیواشی سه ری ئه نیته سه ر شانی کاک عه لی. بونی عه تری ژنانه ، ئه رواته ناو لووت و میشکی کاک عه لی و هوشی له سه ر ئه چی. بی ئه وه ی بتووانی ته نانه ت یه ک پیته له زمانیه وه ده ر خات، به له رزین له رزین، ده ست ئه خاته ناو قژی گولاله وه. دووایی لیویان پیکه وه ئاشنا ئه بی.

 

گه رچی چیروکمان ووا نا ته واوه

وه ک گولاله خان، شیعریش تاو تاوه

روژیک تر باسی، هه لاله ئه که ین

له سه ر ئه م باسه،یه ک به لین ئه ده ین

 

هه مووی شوخی بوو، وه ک گالته و جه فه نگ

نرنجید ازین  شعر شوخ و  شنگ

*******************************************************************************************************